ในขณะปฏิบัติงาน เมื่อผู้บังคับปั้นจั่นปล่อยคันโยกควบคุมลงสู่ตำแหน่งกึ่งกลาง (Neutral) ตะขอยกและชิ้นงานจะต้องหยุดนิ่งสนิทในอากาศทันทีอย่างมั่นคง แต่หากสังเกตเห็นว่าชิ้นงานค่อยๆ "รูดไหลลงทีละน้อย (Load Creep / Brake Slippage)" หรือมีเสียงดังผิดปกติจากดรัมวินช์ นั่นคือสัญญาณเตือนฉุกเฉินว่า เบรกของชุดยก (Hoist Holding Brake) กำลังจะสูญเสียความสามารถในการจับยึด และอาจนำไปสู่อุบัติเหตุชิ้นงานร่วงหล่นอย่างอิสระในรอบการยกถัดไป

ระบบเบรกของวินช์เครนทำงานอย่างไร

ระบบเบรกของปั้นจั่นส่วนใหญ่ถูกออกแบบตามหลักการความปลอดภัยแบบ Fail-Safe กล่าวคือ "เบรกจะถูกสปริงดันให้จับล็อกอยู่ตลอดเวลา และจะคลายตัวออกเฉพาะเมื่อมีพลังงานไฟฟ้าหรือแรงดันไฮดรอลิกสั่งเปิดเท่านั้น"

การออกแบบนี้ช่วยให้มั่นใจได้ว่า แม้เครื่องยนต์จะดับ ไฟฟ้าดับ หรือสายไฮดรอลิกแตก ชิ้นงานที่ลอยอยู่ในอากาศก็จะไม่ตกลงมา แต่หากกลไกภายในของชุดเบรกเกิดความบกพร่อง แรงสปริงก็อาจไม่สามารถสร้างแรงเสียดทานที่เพียงพอในการหยุดน้ำหนักได้

4 สาเหตุหลักที่ทำให้เกิดอาการ "ของไหล"

  • 1. ผ้าเบรกสึกหรอจนบางเกินเกณฑ์ (Lining Wear): เมื่อผ้าเบรกถูกใช้งานมาอย่างยาวนาน ความหนาจะค่อยๆ สึกกร่อนลง เมื่อผ้าเบรกบางลง ระยะการดีดของสปริงจะยาวขึ้น ทำให้แรงกดอัด (Clamping Force) ลดลง หรือในกรณีร้ายแรง หมุดย้ำหรือโครงเหล็กด้านหลังอาจโผล่ออกมาขูดจานเบรก ทำให้ไม่เกิดแรงเสียดทาน
  • 2. คราบน้ำมันหรือจาระบีรั่วซึมเข้าสู่ผ้าเบรก (Oil Contamination): นี่คือสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด ซีลน้ำมันของชุดมอเตอร์ไฮดรอลิกหรือห้องเกียร์ที่อยู่ติดกับวินช์เสื่อมสภาพ ทำให้น้ำมันหล่อลื่นกระเด็นเข้าไปเคลือบผิวสัมผัสของผ้าเบรก เมื่อผ้าเบรกเปื้อนน้ำมัน ค่าสัมประสิทธิ์แรงเสียดทานจะลดฮวบลงทันที ทำให้เบรกลื่นและชิ้นงานรูดไหล
  • 3. สปริงเบรกล้าหรือแตกหัก (Fatigue / Broken Springs): สปริงแรงดันสูงที่ทำหน้าที่กดผ้าเบรกอาจเกิดการล้าตัวจากการใช้งานนับแสนรอบ หรือมีสปริงตัวใดตัวหนึ่งหักภายในชุด ทำให้แรงกดไม่กระจายสม่ำเสมอ
  • 4. ระยะห่างของหน้าสัมผัส (Air Gap) มากเกินไป: สำหรับเบรกแม่เหล็กไฟฟ้า (Electromagnetic Brakes) หากระยะช่องว่างอากาศระหว่างจานกับขดลวดแม่เหล็กไฟฟ้ามากเกินไปจากผ้าเบรกที่สึก การจับตัวของเบรกจะช้าลงและจับได้ไม่เต็มหน้า

ห้ามแก้ปัญหาด้วยการล้างน้ำมันเพียงอย่างเดียว

หากพบว่าผ้าเบรกเปื้อนน้ำมัน ช่างหลายคนมักใช้น้ำมันเบนซินหรือน้ำยาล้างเบรกล้างทำความสะอาดแล้วนำกลับมาใช้ต่อ ในทางวิศวกรรม เนื้อผ้าเบรกที่อมน้ำมันเข้าไปแล้วจะไม่สามารถคืนสภาพแรงเสียดทานเดิมได้ 100% ต้องทำการเปลี่ยนผ้าเบรกชุดใหม่ ควบคู่ไปกับการเปลี่ยนซีลน้ำมันที่รั่วซึมเสมอ

วิธีทดสอบเบรกวินช์หน้างานทุกเช้า (Daily Brake Test)

ผู้บังคับปั้นจั่นและผู้ปฏิบัติงานสามารถทดสอบสภาพเบรกได้ง่ายๆ ก่อนเริ่มงานทุกวัน:

  • ยกชิ้นงานที่มีน้ำหนักพอประมาณลอยขึ้นจากพื้นเพียง 10 ถึง 20 เซนติเมตร
  • ปล่อยคันโยกกลับสู่ตำแหน่งกึ่งกลาง (Neutral) ทันที
  • หยุดนิ่งและสังเกตเป็นเวลาอย่างน้อย 10–15 วินาที ดูว่าชิ้นงานมีอาการค่อยๆ ไหลลงสู่พื้นหรือไม่
  • หากพบว่าชิ้นงานค่อยๆ รูดลง หรือดรัมวินช์หมุนตาม แม้เพียงเล็กน้อย ให้วางชิ้นงานลงพื้นทันทีและสั่งหยุดใช้งานเพื่อตรวจสอบกลไกเบรก

เช็กลิสต์การตรวจชุดเบรกวินช์

  • ทำการทดสอบการจับของเบรก (Holding Brake Test) ตอนเริ่มกะการทำงานทุกวัน
  • ส่องไฟตรวจดูร่องรอยคราบน้ำมันซึมรอบห้องเบรกและฝาครอบดรัม
  • ตรวจวัดความหนาของผ้าเบรกให้อยู่ในเกณฑ์ปลอดภัยตามคู่มือผู้ผลิต
  • สังเกตเสียงขณะเบรกทำงาน ต้องไม่มีเสียงกรีดร้องแหลมหรือเสียงครูดของโลหะ

สรุป

อาการของไหลไม่ใช่เรื่องเล็กน้อยที่สามารถ "ค่อยซ่อมวันหลัง" ได้ เพราะนั่นคือสัญญาณเตือนสุดท้ายว่าระบบยึดเหนี่ยวของเครนกำลังจะหมดสภาพ การหยุดการทำงานทันทีที่พบอาการลื่นไถล คือการป้องกันอุบัติเหตุของหล่นทับที่เด็ดขาดที่สุด

หมายเหตุข้อมูล

← กลับไปคลังความรู้ ดูคอร์สอบรม